Burger versus overheid

Burger versus overheid

Column van Peter van Hoesel, 1 november 2012

De verhouding tussen burgers en hun overheid is nogal eens gespannen of zelfs conflictueus. Bestuurders maken soms (grote) fouten of zijn nalatig en dat wordt hen vervolgens kwalijk genomen door burgers die daar nadelen van ondervinden. De overheid bedenkt nogal eens beleidsmaatregelen die weinig opleveren en eigenlijk alleen maar belastinggeld kosten plus overlast voor burgers. En ook, zoals onder meer blijkt uit allerlei zaken die de nationale ombudsman voorgelegd krijgt, worden burgers nogal eens klemgezet door de overheid of neemt de overheid ze niet serieus terwijl dat wel had gemoeten.
Aan de andere kant nemen sommige burgers een loopje met allerlei regels, niet alleen door die regels te overtreden maar vooral ook door de grenzen ervan op te zoeken. Er zijn ook burgers die de overheid voortdurend onnodig lastig vallen met allerlei procedures en klachten, waardoor de overheid een negatief beeld over burgers ontwikkelt wat natuurlijk niet bevorderlijk voor een goede relatie. En heel wat problemen die burgers hebben worden te gemakkelijk bij de overheid neergelegd, in de veronderstelling dat de overheid alles moet oplossen waar burgers tegenaan lopen, wat natuurlijk onmogelijk is.
Het lijkt wel of er tegenstanders tegenover elkaar staan die elkaar het leven zuur maken, terwijl er eigenlijk sprake zou moeten zijn van synergie. Die synergie is er in veel gevallen ook wel, alleen komt die minder goed uit de verf wegens de eenzijdige belangstelling van pers en media voor wat er allemaal niet goed gaat. Dat laatste heeft natuurlijk wel een nuttige functie, want wegstoppen is nog veel erger en verbeteringen kunnen pas beginnen als wordt erkend dat er iets niet goed gaat. Veel van wat niet goed gaat kan trouwens best voorkomen worden, als de verhouding tussen burgers en overheid aanmerkelijk zou verbeteren.

Hoe zou de relatie burger-overheid op een hoger niveau kunnen worden getild?

Dat kan alleen lukken als er van beide kanten aan wordt gewerkt en dat moet ook best kunnen, want aan beide kanten zijn er diverse mogelijkheden om tot een betere relatie te komen. Een belangrijke voorwaarde is wel, dat zowel burgers als overheid ervoor open moeten staan. Als burgers pogingen doen om de relatie met de overheid te verbeteren zal dat niet lukken als de overheid niet thuis geeft en zal de relatie juist verslechteren. Als de overheid zulke pogingen doet en de burger gaat er niet op in, lukt het evenmin en zal de slechte relatie hardnekkiger worden.

Welke mogelijkheden hebben burgers (en bedrijven) om de relatie met de overheid te verbeteren?

Het minste dat je kunt doen is contact opnemen met de verantwoordelijke bestuurders of hun ambtenaren zodat zij in elk geval op de hoogte zijn van wat er speelt, waarna er verdere communicatie op gang kan komen. Het is wel van doorslaggevend belang om zo’n contact voor te bereiden door na te gaan wat de overheid en diverse stakeholders al hebben gedaan of hebben nagelaten, en ook om een realistische voorstelling te krijgen van wat een overheid vermag en wat eigenlijk niet van een overheid verwacht kan worden.

Als de communicatie met de overheid onbevredigend verloopt kunnen burgers actie ondernemen, met een burgerinitiatief om de kwestie op de beleidsagende te krijgen, door oprichting van een actiegroep die (onder meer via publiciteit) de nodige aandacht vraagt voor het betreffende probleem maar ook oplossingen bedenkt, met een eigen aanpak van het probleem door vrijwilligers in te zetten, of nog anders. Dergelijke acties vragen om een intensieve voorbereiding, anders kunnen ze makkelijk mislukken. Belangrijke punten zijn dan: zaken niet alleen vanuit de burger bekijken maar ook vanuit de kant van de overheid, nagaan hoe de krachten van burgers en overheid gebundeld kunnen worden, nagaan wat burgers zelf aankunnen en waarvoor zij in elk geval de overheid nodig hebben.

Burgers doen er natuurlijk goed aan bij verkiezingen proberen uit te maken welke partijen positief staan tegenover burgerinitiatieven, gevoelig zijn voor opbouwende kritiek van burgers en die tegelijkertijd weinig regentesk gedrag vertonen. Stemmen op dergelijke partijen zal zeker helpen om tot een betere relatie te komen.

Welke mogelijkheden heeft de overheid om de relatie met burgers (en bedrijven) te verbeteren?

Het is natuurlijk van cruciaal belang om open te staan voor inbreng van burgers, niet alleen door te luisteren maar ook door er actief mee om te gaan. Dat houdt niet in dat de overheid klakkeloos moet overnemen wat burgers willen. De mogelijkheden van de overheid zijn immers niet onbeperkt en het kan ook zijn dat burgers dingen willen die juist niet gewenst zijn.

Een meer structurele benadering zou zijn om te gaan werken vanuit wat je kunt noemen een omkering van de beleidsketen. Daarbij vormen behoeften van burgers het uitgangspunt in plaats van de opvattingen van politici. Dit kan vervolgens leiden tot een soort coproductie gedurende het gehele beleidsproces, niet alleen in de fase van beleidsontwikkeling maar ook in de fase van beleidsuitvoering. De beleidscyclus begint en eindigt dan bij de burger in plaats van bij het bestuur. Projecten waar deze werkwijze is toegepast blijken steevast tot goede resultaten te leiden voor zowel burgers als de overheid.

Falend en overbodig beleid kunnen worden vermeden door systematisch gebruik te maken van ex ante evaluaties, waarbij in het bijzonder de beleidstheorie wordt getoetst die aan beleidsvoorstellen ten grondslag ligt. In veel gevallen is die beleidstheorie niet eens expliciet aan de orde gekomen, waardoor het risico van foute veronderstellingen extra groot is. Een ander punt dat in ex ante evaluaties kan worden nagegaan is wat beter door burgers en bedrijven zelf kan worden gedaan dan door de overheid. De overheid moet zulke zaken niet naar zich toe trekken, zelfs niet als burgers dat gemakshalve graag zouden willen.

Als zowel burgers als de overheid zich langs deze lijnen gaan gedragen, kan er allengs een nieuwe overheidscultuur ontstaan waarin de overheid er voor de burgers is en de burgers de overheid kunnen respecteren.

Reacties

Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:
    • Marcel Krassenburg
      Marcel Krassenburg 2182 dagen geleden

      Peter, ter aanvulling, ik heb inmiddels jouw boek (voor de helft) gelezen, De Aggregatiemens. Als pdf te downloaden van jouw site. Heel interessant en een unieke invalshoek om over de samenwerking van groepen en individuen na te denken. Eindelijk weer eens een boek dat de verbinding legt tussen theorie en toepassing. Fraai ook alle verhelderende voorbeelden van Harry :-) Ik begrijp nu ook jouw reactie beter.

      Zelf heb ik ook veel plezier beleeft aan theorie over systeemleer, met name het Synalyse Kernmodel van Patrick Savalle. Naar mijn idee op een aantal plaatsen prachtig aanvullend en ondersteunend op jouw benadering van samenwerken. Synalyse staat voor Synthese en Analyse, en gebruikt systeemleer om complexe systemen (producten, stelsels) beter te begrijpen. Interessant is hoe modellen werken en hoe een goede structuur bijdraagt aan de kwaliteit van een systeem. Het helpt dus in de fase van denken met het doel om het doen eenvoudiger te maken. Veel problemen in de samenleving hebben te maken met de complexe werking van stelsels (systemen) en daar zoek je de juiste ingrepen voor.

      Om terug te komen op deze blog van Peter van Hoesel, met een stap-voor-stap aanpak waarin denken en doen iteratief worden toegepast en de rollen duidelijk zijn, kan het samenwerken effectiever worden. Het zou mooi zijn om De Aggregatiemens en de rechthoekige "Kennistafel" te combineren tot een praktische en bruikbare Open methode voor het aanpakken van de vraagstukken van stad, wijk en land in een nieuwe overheidscultuur.

       

       

      • Marcel Krassenburg
        Marcel Krassenburg 2183 dagen geleden

        Hallo Peter,

        je hebt helemaal gelijk dat denken en doen niet los van elkaar kunnen staan. Iteratief werken heeft veel voordelen. Voor burgers is de heldere scheiding wel van belang omdat zij vaak het gevoel hebben dat als zij kunnen/mogen meedenken, de overheid in gedachte al met de uitvoering bezig is. Een duidelijk besluitvormingsmoment (in het midden van de tafel) kan vertrouwen geven dat het niet te laat is om mee te doen. Als je dat combineert met een goede markering van de randvoorwaarden (kaders) voor mogelijke oplossingen, voorkom je teleurstellingen over de inbreng van burgers.

        Projecten die met b.v. PrinceII worden opgezet zitten vaak te snel al in de uitvoering. Het projectinitiatie document is er al terwijl er onvoldoende is nagedacht over alternatieven of de gevolgen van de aanpak. In die zin is het ook goed om denken en doen apart aandacht te geven.

        Wat de uiteinden van de tafel betreft, die zijn inderdaad bijzonder. Ik stel mij aan het begin de probleemhebber en een "moderator" voor. Aan het einde zit denkbeeldig de uiteindelijke gebruiker van de oplossing en de uiteindelijke beheerder. Dat zijn twee partijen die voor een groot deel bepalen of de oplossing gedragen wordt en beheersbaar is. Zo heb je een tafel (een methode) waar je telkens het licht kan laten vallen op de juiste onderdelen in het proces.

         

         

         

        • Peter Schuttevaar
          Peter Schuttevaar 2183 dagen geleden

          Dag Marcel,

          Leuk beeld, dat van die rechte tafel versus die ronde tafel. Het suggereert dat je het overleg wel degelijk kunt structureren. Dat het zin heeft om fasering aan te brengen, etc.. Daar ben ik het van harte mee eens.

          Ik zie echter niet hoe je denken en doen niet zo kunt scheiden. In de praktijk zet je een aantal stappen waarin je steeds tegelijkertijd denkt en doet. Het probleem van het huidige beleidsparadigma zit hem juist in die rigide relatie tussen denken en doen. Dat de denkers (lees beleidsmakers) de doeners veel te strak aansturen. Of dat zij de doeners anderzijds volstrekt niet aansturen. Er is zelden een lekker soepele koppeling tussen denken en doen. Of het is te rigide of het is te dissociatief, afhankelijk van hoe hoog een issue op de agenda staat.

          Je moet dus een rechthoekige tafel (ofwel een volgorde van handelen) bedenken waarvan de uiteinden uit iets anders bestaan dan uit denken en doen.

           

          Groeten van Peter Schuttevaar

          • Marcel Krassenburg
            Marcel Krassenburg 2183 dagen geleden

            Het is een interessante gedachte om de beleidsketen anders te benaderen en om de behoeften van burgers als uitgangspunt te nemen. Dat kan nog krachtiger door het maatschappelijk probleem centraal te stellen. Daarin zijn de behoeften van burgers maar ook de belangen van de samenleving (en overheid) opgenomen. De beleidsontwikkeling wordt dan simpelweg "probleemoplossen". En natuurlijk ook "kansen pakken". Beleid wordt dan weer veel meer het kader voor probleemoplossen, beleid in enge zin zou je kunnen zeggen, waarmee je koers houdt op grotere doelstellingen en gelijkheid inbouwt. Het doel is dan niet zozeer om beleid te ontwikkelen en uit te voeren, maar om vraagstukken van de samenleving aan te pakken.

            Dat oplossen van vraagstukken kan prima in twee stappen: denken en doen. Bij het denken is alle ruimte om het probleem stap voor stap aan te pakken: het benoemen, analyseren, kaders zetten en oplossingsrichtingen kiezen. Dat zullen vooral de professionals doen (overheid, ketenpartners, maatschappelijk veld), die hebben we daarvoor aangesteld. Parallel kan de omgeving - de burgers en bedrijven - ingeschakeld worden: betrokkenen en stakeholders, hun ideeën en meningen over mogelijk oplossingen. Vooraf is ook helder wie de keuze voor de oplossing zal maken: de raad, college, de ambtelijke organisatie, betrokken organisaties of de burger zelf. Dat geeft duidelijke verwachtingen bij participanten in zo'n traject. Tijdens de uitvoering of realisatie van de oplossing zitten overheid en burger ook in de juiste rolverdeling.

            Als burgers al meedenken met de overheid is dat vooral in Ronde Tafel opstellingen: iedereen mag een mening roepen en onduidelijk is wat er met de inbreng gebeurt. Probleemoplossen gaat beter door aan te schuiven aan een rechthoekige tafel. Daar leggen we gezamenlijk het probleem aan het begin van de tafel en werken we stap voor stap naar een gedragen en gerealiseerde oplossing aan het eind van de tafel :-) Dat is resultaatgericht samenwerken.

             

             

          Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers