Van verdienen naar dienen!

Van verdienen naar dienen!

Kunnen we 90 miljard aan parasitaire economische activiteiten omvormen naar activiteiten met reële toegevoegde waarde?

Inleiding

Eenvoud is het kenmerk van elke goede oplossing. Soms is eenvoud onbereikbaar. Zoals bij het overwinnen van zwaartekracht. Je hebt dan een ingewikkeld vliegtuig nodig. In onze moderne samenleving worden echter vaak oplossingen gecreëerd die ingewikkelder zijn dan nodig. Veel mensen verdienen daar een goed belegde boterham aan. Zij hebben er daarom belang bij dat overheden de regels zo complex mogelijk maken. Activiteiten die alleen met dat doel voor ogen in gang zijn gezet schaden het algemeen belang. Men kan daarom van parasitaire economische activiteiten spreken. Het Netwerk Politieke Innovatie (NPI) heeft zich tot doel gesteld om hier oplossingen voor te vinden. Als eerste aanzet hiervoor zijn in dit artikel de aard en omvang van deze parasitaire economie in grote lijnen in kaart gebracht en is beschreven hoe deze door de zogenaamde ijzeren driehoek in stand wordt gehouden.

IJzeren driehoek

Veel onnodige complexiteit ontstaat uit onzekerheid. Wie aan onnodige complexiteit geld wil verdienen moet dus investeren in het aanwakkeren van onzekerheid. Wie overbodige medicijnen wil verkopen moet vooral de angst voor een griepepidemie aanwakkeren en wie onnodige levensverzekeringen wil verkopen moet zijn klanten wijsmaken dat hun hypotheekconstructie zeer risicovol is. Ook de overheid heeft hier last van. Een wethouder van verkeer wil geen dodelijke verkeersongevallen op zijn rekening hebben, dus zet hij zijn gemeente vol met onnodig veel verkeersborden. Belastingstelsels worden om vergelijkbare redenen zo complex dat alleen de belastingadviseur er nog iets van begrijpt. De wetgeving van Hamurabi (1700 v. Christus) bestond uit slechts 300 codes. Bij ons traden alleen al op 1 januari 2013  282 nieuwe regelingen in werking (over geheel 2012 waren dat er 746). Hier is sprake van een duivelscirkel. Complexiteit leidt via onzekerheid tot een behoefte aan zekerheid. Zekerheid wordt gezocht in overheidsregelgeving. En  overheidsregelgeving leidt via toenemende complexiteit weer tot meer onzekerheid. En zo breidt de parasitaire economie zich uit.

In Duitsland wordt  de term “Eisernen Dreieck” (‘IJzeren driehoek’) gebruikt om te beschrijven hoe complexe regels fanatiek door invloedrijke belangengroepen worden ondersteund. De ‘IJzeren driehoek’ is bevolkt met goed georganiseerde experts terwijl haar bestrijders generalisten zijn die als los zand aan elkaar hangen. Bovenin de driehoek bevindt zich de politiek, die de schaarse middelen verdeelt. Er ontstaat zo een denkbeeldige douche van geld waar uitvoerende instanties zich graag aan laven en waar experts van diverse beleidsterreinen graag van meeprofiteren. Deze laatsten staan voortdurend paraat om de politiek er toe te bewegen, die middelen vooral naar hun eigen beroepsgroep om te buigen! Denk hierbij aan beroepsgroepen als fiscalisten, accountants, juristen, notarissen en de (subsidie)experts op de terreinen landbouw, energie, bouw, milieu, gezondheid, arbeidsmarkt, sociale zekerheid, jeugdzorg, onderwijs, financiering.

In veel gevallen schaden de deelnemers aan deze driehoek het algemeen belang. Ze doen dat vaak niet bewust. De schade komt tot stand doordat ze hun aandacht veel te eenzijdig richten op het verdienen van geld en het verkrijgen van invloed. Deze organisaties zouden zich bezig moeten houden met het verlenen van goede zorg, een goede opleiding, een goede woning, een betaalbare hypotheek of een goed pensioen. In plaats daarvan is de klant, de consument of de patiënt vaak instrumenteel voor het dienstverleningsproces. Aan hem of haar kan men vooral flink verdienen. In de zorg gaat het daardoor bijvoorbeeld vaak mis bij indicatiestellingen.  Maar denk ook aan het hoger onderwijs waar per afgestudeerde een budget verstrekt wordt, aan corporaties die huuropbrengsten beleggen in plaats van er de huurwoningen mee op te knappen, aan hypotheken die onnodig complex gemaakt worden door ze aan overbodige verzekeringen te koppelen, aan handel in financiële derivaten, aan onnodige uitzonderingen in belastingwetgeving, aan speculeren met pensioengelden en aan handel in emissiecertificaten (als u weet wat dat zijn!).

Aard en omvang van de parasitaire economie

De ijzeren driehoek moet men in Nederland vooral in dienstensectoren als onroerend goed, financiële dienstverlening, zorg, onderwijs en openbaar bestuur zoeken. Voor de ´IJzeren driehoek´ moet daarbinnen vooral naar de hoger opgeleiden (HBO of WO) gekeken worden.  In 2011 waren dat 2,3 miljoen mensen. Na wat rekenen en vergelijken komen we tot de conclusie dat er 1,5 miljoen personen op HBO- of WO-niveau werken, in de sectoren waar we de ijzeren driehoek moeten zoeken. Als de helft daarvan actief participeert in het in stand houden van onnodige complexiteit, dan hebben we het over 750.000 personen. Het NPI schat in dat dit getal nog aan de voorzichtige kant is en dat het waarschijnlijker is dat we ergens op 1,0 miljoen personen uitkomen, ofwel 15% van de werkzame beroepsbevolking. Volgens het CBS had deze doelgroep in 2011 een gemiddeld jaarinkomen van € 71.000 euro. Als daar nog de werkgeverslasten van naar schatting 30% bij opgeteld worden dan zijn de loonkosten van de ‘IJzeren driehoek’ zo’n 90 miljard euro per jaar,  overheadkosten buiten beschouwing gelaten. Dergelijke hoge maatschappelijke kosten rechtvaardigen in elk geval een poging om na te gaan of het ook anders kan.\

Peter van Hoesel doet in zijn boek “Partij voor Eenvoud“ tal van voorstellen om verspilling als gevolg van onnodige complexiteit terug te dringen. In zijn voorwoord vraagt hij zich af welke basisprincipes de grondslag kunnen vormen van een denkbeeldige ‘Partij voor Eenvoud’.  Het gaat er dan bijvoorbeeld om, fijnmazigheid zo veel mogelijk te vermijden en wetten op beleidsdoelen te richten (en deze niet vol te pompen met voorschriften over hoe deze doelen moeten worden bereikt). Maar het gaat ook om het omkeren van aanvraagprocedures (vergunning meteen verlenen, achteraf de juistheid bepalen) en dat men handhaven van regels grotendeels kan verleggen naar zelfhandhaving door burgers en bedrijven. Het gaat om meer zelfbeschikking voor lagere overheden en meer autonomie voor professionals. En ten slotte gaat het erom dat nieuw beleid aan een toets op eenvoud onderworpen moet worden.

Het NPI wil deze beweging naar meer eenvoud op gang brengen en wil de parasitaire delen van onze economie uitdagen om zich constructiever te gedragen.  Daartoe zullen komend najaar activiteiten  georganiseerd worden waarin samen met geestverwante burgers en organisaties een aanpak opgesteld zal worden om voor de komende zeven jaar tot een substantiële afbouw van onnodige complexiteit te komen.

Dit is een samenvatting van een uitgebreid essay. Via deze link kunt u dit raadplegen of downloaden als PDF.

André Nijsen, NPI.

Reacties

Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:

Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers