De hegemonie van psychopathie

De hegemonie van psychopathie

Lajos Brons werkt aan een interessant Engelstalig paper over dit
onderwerp.
Hier volgt een samenvatting van zijn hand  in het Nederlands


Een staat kan zijn burgers op slechts twee manieren onder controle houden: met geweld en/of met spontane instemming. Dit idee leende Gramsci van Machiavelli en werkte hij verder uit. Spontane instemming noemde hij “hegemonie” (ook wel “culturele hegemonie” genoemd, al gebruikte Gramsci die term niet zelf). Hegemonie – in deze zin – is dus de “spontane”, min of meer automatische aanvaarding van de bestaande machtsverhoudingen en van de sociale en politieke toestand in een maatschapij.
Van deze twee bronnen van macht of controle, geweld en hegemonie, is hegemonie de belangrijkste. Niet alleen omdat geweld kostbaar is en op de langere termijn niet werkt, maar ook omdat geweld hegemonie ondergraaft, want dwang en spontane instemming gaan zelden samen. Als een staat geweld gebruikt tegen burgers, dan moet dat daarom altijd aanvaard geweld zijn binnen het kader van de aanvaarde taakuitoefening van de staat. Iedere stabiele staat is derhalve in de eerste plaats gebaseerd op (culturele) hegemonie.
Culturele hegemonie werkt via de verspreiding van ideeën – normen, waarden, overtuigingen, waarheidsclaims, enzovoorts – die doorsijpelen vanuit de maatschappelijke elite en algemeen aanvaarde “kennis” worden. Deze verspreiding van ideeën is (meestal) een automatisch proces; hegemonie wordt normaal gesproken niet georganiseerd, en werkt het beste zolang het onzichtbaar blijft. Eén van de belangrijkste overtuigingen binnen iedere functionerende hegemonie is het geloof dat er geen alternatief is voor de bestaande maatschappelijke verhoudingen en/of maatschappelijke organisatie, en/of dat die “natuurlijk” zijn.

Sinds de jaren 70 heeft een groeiend aantal denkers er op gewezen dat neoliberalisme (of kapitalisme) hegemonisch is (geworden) in deze zin. Het is nu bijna algemeen aanvaard dat er geen alternatief is voor een neoliberale, kapitalistische economie, en/of dat een economie gebaseerd op onbeperkte vrijhandel natuurlijk is. Wie dit geloof afwijst wordt voor gek versleten. De huidige verzameling van hegemonische ideeën is echter veel breder dan alleen dit geloof dat er geen alternatief is.
Het mensbeeld dat ten grondslag ligt aan het neoliberalisme is dat van een volstrekt zelfzuchtig, autonoom individu. “There is no alternative” (“er is geen alternatief”) was één van Margaret Thatcher’s favoriete leuzen, maar zij verdedigde ook dit mensbeeld en streefde er naar het realiteit te maken. Dat is in grote lijnen gelukt (maar vanzelfsprekend kan dat niet alleen Thatcher aangerekend worden) en dit mensbeeld is derhalve hegemonisch geworden: het fungeert als norm, model en ideaalbeeld.
Dit mensbeeld is echter een psychopathisch mensbeeld. Het is een model van een mens als een individu dat zelfzuchtig streeft naar bevrediging van eigen behoeftes, een impulsief en manipulatief individu met weinig tot geen invoelingsvermogen en schuldgevoel, een parasitair individu dat geen rekening houdt met zijn medemens. Het is een mensbeeld dat alle kenmerken van een psychopaat vertoont, en de normalisering van dit mensbeeld is een vorm van psychopathie op maatschappelijk niveau: “culturele psychopathie”.
Culturele psychopathie uit zich op verschillende manieren, sommige zichtbaarder dan anderen. De meeste “helden” in actiefilms en TV-series zijn psychopaten, bijvoorbeeld, maar de meer algemene verheerlijking van geweld in film en op TV en de reductie van bijrollen tot één-dimensionale on-mensen dragen bij aan de verspreiding van hetzelfde psychopathische mensbeeld. Topmanagers worden geacht zich als psychopaten te gedragen, en verwachten min of meer hetzelfde van hun werknemers. En medeleven met daklozen, vluchtelingen, de armen, enzovoorts – die in toenemende mate worden gedemoniseerd – wordt gemarginaliseerd (of zelfs als gevaarlijk beschouwd).

Culturele hegemonie is aanvaarding van of instemming met een maatschappelijk, politiek, en economisch systeem. De huidige maatschappelijke verhoudingen en maatschappelijke organisatie – niet alleen in Nederland, maar ook daarbuiten – worden mogelijk gemaakt en in stand gehouden door hegemonie, door “spontane” instemming of aanvaarding, door het geloof dat er geen alternatief is, enzovoorts. Maar de huidige “wereldorde” is een orde waarin steeds grotere groepen worden buitengesloten en gemarginaliseerd, waarin vooral menselijk lijden wordt geproduceerd en dat tegelijkertijd leert om dat menselijk lijden te negeren (dat is culturele psychopathie).

Wie dat wil veranderen – wie een menselijker wereld wil – moet derhalve de huidige hegemonie bevechten, maar tegelijkertijd ook een “tegen-hegemonie” – een culturele hegemonie voor de toekomst – creëren. Immers, als Machiavelli en Gramsci gelijk hebben, dan vereist een stabiele staat aanvaarding door het volk (dat is hegemonie). Dit is niet anders voor een menselijkere staat dan voor een psychopathische, neoliberale staat. Wat verschilt tussen die twee is de inhoud van de ondersteunende, hegemonische ideeën: een psychopathische staat steunt op de “hegemonie van psychopathie” (d.w.z. de huidige hegemonie), een menselijkere staat zou op een (tegen-) hegemonie van medeleven gebaseerd moeten zijn. (Want psychopathie is vooral een gebrek aan medeleven.)
De strijd tegen de huidige hegemonie – Gramsci vergeleek deze strijd met een loopgravenoorlog –  kan alleen gewonnen worden door de steunpilaren van de hegemonie van psychopathie te vernietigen. De belangrijkste twee pilaren zijn de massa-media en entertainment-industrie die verantwoordelijk zijn voor een stroom van hegemonische propaganda, en de dominante geloofsovertuiging binnen de economische “wetenschap”, neo-klassieke economie, die een essentiële rol speelt in de verbreiding van het psychopathische mensbeeld en die het geloof dat er geen alternatief is opsiert met een wetenschappelijke status.

Zie voor het gehele artikel in wording The hegemony of psychopathy op dewebsite.

Lajos woont in de buurt van Tokyo (Japan) en is verbonden adjunct professor of philosophy aan het  Lakeland College Japan Campus en als onderzoeker in de filosofie aan het Institute of Humanities and Social SciencesNihon University, beide in Tokyo.

Reacties

Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:
    • Netwerk PI
      Netwerk PI 413 dagen geleden

      Inmiddels is het verhaal van Lajos in het Engels gepubliceerd, zie deze link naar The hegemony of psychopathy.
      Je kunt de papieren versie kopen (115 blz.) of een PDF downloaden.

      • Harrie Custers
        Harrie Custers 1062 dagen geleden

        Hoi @reyer.

        Drogredenering?

        Ik ben het eens met het gestelde dat geweld en hegemonie ("spontane instemming) de twee mogelijke pijlers zijn voor de macht. Waarbij de eerste bij voorbaat instabiel is en de tweede stabieler, mits het toepassen van geweld binnen geaccepteerde kaders kan worden gehouden. Dit is dus voor mij geen punt van discussie.

        Punt van discussie voor mij is de ogenschijnlijke typering van de huidige maatschappij als een "psychopatische neo-liberale staat". Het hangt af van hoe je dit definieert. Volgens Wikipedia zit het tussen socialisme en klassiek liberalisme in. In mijn ogen een weer verfijndere vorm van "collectivisme", waarbij het groepsbelang desnoods met dwang boven het individuele belang wordt geplaatst.

        Mensen "geloven", de hegemonie is dus, dat we leven in een systeem van individuele vrijheid en lassez faire. Van privatisering en deregulering. Ik meen dit ook te lezen in de woorden van Lajos. In de kern is echter het tegenovergestelde het geval. Een kleine groep mensen gebruikt "de macht van het collectief" voor het vergroten van de macht en zelfverrijking. De zogenaamde privatisering is niets anders dan monopolievorming (via regulering) en het afromen van welvaart.

        Ik ben het eens met Lajos voor wat betreft de conclusie dat er een strijd nodig is om de hegemonie te doorbreken. Ik ben het ook eens met hem dat de huidige situatie ongewenst is omdat deze meer en meer in het nadeel van iedereen (de massa) uitwerkt. Maar dan dient wel de huidige situatie, de oorzaak, juist gezien te worden. Elke zogenaamde ideologie tussen (klassiek) liberaal en communistisch zijn gegrondvest op collectivisme, op het geloof dat een staat met een overheid en met een monopolie op o.a. dwang/geweld en wetgeving de oplossing is voor het "algemeen belang". Dit mag dus ten koste gaan van individuen en van hun individuele vrijheden. En met die opvatting is de ellende geboren.

        Die hegemonie in opvattingen dienen we te doorbreken en te transformeren. Om IEDERS belang te kunnen dienen, dient de zeggenschap in handen van de mensen zelf te liggen en niet in de handen van welke kleine kliek dan ook. Dit vereist het doorbreken van de eeuwenlange hersenspoeling tot minderwaardige, schuldige, loyale onderdaan die alleen gewaardeerd wordt in zijn rol van consument en loon- en schuldslaaf.

        Dus eigenlijk ben ik heel benieuwd naar wat het alternatief is dat door Lajos wordt voorgesteld. In de samenvatting lees ik dat niet.

         

        • Reyer Brons
          Reyer Brons 1064 dagen geleden

          Peter,

          Evident is dat jij meer optimistisch bent dan Lajos over de mogelijkheid de heersende hegemonie te doorbreken. Maar je aanpak past wel in de laaste zin van zijn Engelse verhaal: We must fight!

          Harrie,

          Je start met een drogreden. Ook anderen dan neo-liberalen kunnen psychopaat zijn.
          Ik illustreer de drogreden met dit flauwe voorbeeld:
          Is een tafel een zoogdier? Nee toch zeker. Hoe kan die tafel dan poten hebben?
          Overgens gaat het betoog niet over iindividiuele psychopaten, maar over psychopatisch gedrag als vanzelfsprekende gang van zaken.
          Ik ben benieuwd naar je reactie als je het hele stuk gezien hebt.

          • Netwerk PI
            Netwerk PI 1066 dagen geleden

            Reactie van Peter van Hoesel:

            Dank voor deze toegankelijke samenvatting.

            Het artikel past mooi in de lijn van het NPI-discours en zeker ook bij mijn laatste kolom Ideologie pakt verkeerd uit.
            Ik denk overigens dat de meeste mensen niet zodanig gevoelig zijn voor de invloed van media/entertainment dat zij allemaal verworden tot ego-gerichte individuen.
            De meeste mensen zijn begaan met anderen, geven hulp, doen vrijwilligerswerk of mantelzorg, zijn bezorgd over sociale ongelijkheid etc. Een groot probleem is wel dat de politiek op nagenoeg alle beleidsterreinen geïnfecteerd is geraakt met dat neoliberale gedachtengoed. Er zitten zeker veel goede elementen in dat gedachtengoed, maar het ziet misschien nog wel meer zaken over het hoofd die van belang zijn om een evenwichtige samenleving te krijgen. De vraag is hoe ervoor kan worden gezorgd dat tegenwicht wordt geboden, zonder de kinderen met het badwater weg te gooien. De belangenstructuur die door het neoliberalisme is opgebouwd is zeer krachtig, wat overigens net zo goed geldt voor belangenstructuren die langs andere weg tot stand zijn gekomen (denk maar aan Noord Korea voor een makkelijk voorbeeld). 
            Een mogelijk aangrijpingspunt voor veranderingen is volgens mij een bewustwording bij de grote groep beleidsambtenaren die zich bezighouden met beleidsontwikkeling dat zij oog dienen te hebben voor het scheppen van evenwicht in de samenleving en dat een eenzijdig perspectief leidt tot verre van optimale oplossingen. Met name met deze insteek houd ik mij de laatste jaren vooral bezig. Er zijn diverse andere NPI-ers die ook op deze lijn zitten. En er zijn waarschijnlijk nog heel wat meer mensen die deze insteek volgen. Daar moet vroeg of laat enig effect van te verwachten zijn.
             
            • Harrie Custers
              Harrie Custers 1068 dagen geleden

              Ai. In het Nederlands vind ik de samenvatting een stuk minder objectief.

              Was Stalin een Neo-Liberal? Nee toch zeker? Hoe kan hij dan wèl een psychopaat zijn geweest?

              Eens met de stelling dat via hegemonie - zeg maar cultuur - mensen zichzelf en elkaar gevangen houden. Juist dat streven meer te willen - of is het een "moeten" - zijn dan een individu. Het collectief (een concept, niet iets wat leeft) boven de individuen plaatsen. Het algemeen belang boven ieders belang.

              Voor alle duidelijkheid. Op deze wereld en dus ook niet in Nederland, kennen we vrijheid. Alle staten zijn gebaseerd op dwang. Op het veronderstelde recht om rechten en plichten en geboden en verboden te mogen uitvaardigen. Psychopaten maken hier inderdaad dankbaar gebruik van. De macht wordt hen als het ware in de schoot geworpen. Het maakt hen niet uit of mensen dat als links of rechts of als welke tegenstelling dan ook ervaren. Zo lang het maar als een tegenstelling WORDT ervaren. Dat is het bestaansrecht van de 3e partij, van de macht, van de heersers.

              Ik stop. Eerst het stuk volledig lezen. Maar dan in het Engels.

              ;-)

               

            Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers