Wat is het probleem voor de invoering van het basisinkomen

    Netwerk PI
    • Iedereen (publiek zichtbaar)
    Door Netwerk PI 993 dagen geleden Reacties (6)
    Wat is het probleem voor de invoering van het basisinkomen

    Tom van Doormaal, 2-3-2015

    De agenda van de bijeenkomst van de NPI groep basisinkomen geeft mij nog aanleiding tot een kleine beschouwing.

    Mijn brein werkt semantisch: woorden die boven komen zijn “systeemverantwoordelijkheid”, “post-mortem” beschouwing, barrière model. Misschien nog meer: “complexiteitsreductie”, dat ik voor het eerst bij Luhmann tegenkwam. Die begrippen draaien in mijn hoofd rond het probleem dat we gaan bespreken: hoe komen we verder met de discussie over het basisinkomen?

    Misschien moeten we eerst proberen het eens te worden over wat het probleem eigenlijk is, door bekende basisvragen te stellen. Ik doe dat, en geef ook de tien antwoorden.

    1. Wat is het probleem?
      We zouden de politieke discussie over het basisinkomen zo willen bevorderen, dat de invoering daarvan een praktische mogelijkheid wordt.

    2. Waarom is dat een probleem?
      Die discussie wordt niet goed gevoerd, omdat het onderwerp te groot is voor ons bestuurlijke systeem, omdat het in zijn effecten onzekerheden en weerstanden oproept, waardoor variable meerderheden tegen zijn; dat blokkeert de kans op een beloftevolle herinrichting van economie en samenleving.

    3. Hoe groot is het?
      Heel groot: het gaat om een revolutie op de arbeidsmarkt en in sociale zekerheid, het gaat om een grote wijziging van de inkomensverdeling, het heeft grote invloed op eigendom, vermogensverdeling en de werking van het belastingstelsel. Het kan, door veranderingen in arbeid en banen, ook ruimte maken voor modernisering van het economisch proces.

    4. Waar staan we nu?
      In de politieke marge is enige sympathie voor de gedachte, de discussie rond de hervorming van het belastingsstelsel gaat er vrijwel niet over, er zijn wel enige interessante lokale experimenten gaande en er zijn ook experimenten geweest. In Zwitserland staat iets op stapel.

    5. Waar willen we heen? Wat zou goed zijn?
      Een dubbelslag: een goede modelmatige toets, zeg een CPB studie, die voordelen en nadelen economisch in beeld brengt, met als resultaat een overtuigende conclusie dat het zou kunnen en dat het ons allen beter af doet zijn, dan in het huidige systeem.
      Vervolgens een studie over de realiteitswaarde van een procesmatige realisatie: kunnen we door incrementele veranderingen van de belasting of door lokale experimenten toegroeien naar het eindbeeld?

    6. Waarom dit doel?
      Het is een poging om houvast te krijgen in de realiteit van de systeemwereld: zonder een focus van de systeemwereld op de realisatie van het basisinkomen, zal elke poging tot realisatie stranden in de on-politiek van de agendabouw.

    7. Welke obstakels zijn er?
      Ik vrees nogal veel: het onderwerp is te groot en te complex, de politiek is belangstellend in doelen die in vier jaar bereikbaar zijn, de coalitieverhoudingen in een meerpartijensysteem maken consistentie in beleid en realisatie vrijwel onmogelijk. Het onderwerp moet kleiner en eenvoudiger gemaakt worden. Dat is onze belangrijkste opdracht.

    8. Welke kansen zijn er?
      Wel een paar: het basisinkomen is een oud, misschien wel klassiek idee en vindt ruime sympathie. Er is goed voorwerk gedaan. Het idee leeft over een groot deel van de wereld.

    9. Welke middelen hebben we?
      Niet veel meer dan onze eigen slimheid en ervaring, taxeer ik. Maar misschien mis ik informatie.

    10. Wanneer willen we waar zijn?
      Een realistische gedachte is dat we een plan moeten hebben; dat moet niet meer dan een middenlange termijn-plan zijn.

    Ik deel de opvatting dat je meer invulling moet geven aan het plan, maar niet het doel zoals geschetst in het stuk van Peter en Joop. Niet wij moeten de uitvoering schetsen of in beeld brengen, we moeten het idee zo uitwerken dat de systeemwereld zich uitgedaagd voelt en iets gaat doen.

    Op het net trof ik een boeiende analyse van het begrip systeemverantwoordelijkheid van Van der Steen, Schultz, Chin-A-Fat en Van Twist. Het is een mooie semantische analyse, waarvan ik de werking zie. De wereld die zich verantwoordelijk acht, zit in Den Haag, rond AZ, rond CPB, wellicht een beetje VNG. Die wereld acht zich “systeemverantwoordelijk” en bepaalt waarover wordt beslist in dit land.
    Hoe dat werkt? Zie de twintig gemengde werkgroepen van het laatste kabinet Balkenende: het onderscheid tussen politiek en bestuur vervaagt. Dat onderscheid zal moeten worden versterkt.

    Peter van Hoesel is voor ex-ante evaluatie, ik gebruik graag het woord “post-mortem”. Als we dit willen en we kijken na een jaar terug, om welke redenen zou het dan mislukt zijn?

    Antwoorden:

    • Goed idee, maar de herverdelingseffecten van inkomen zijn overmatig groot, dan wel niet te overzien, dus we doen het niet.
    • De arbeidsmarkt verandert totaal, dus gevolgen voor werkgelegenheid zijn niet te overzien, dus we doen het niet.
    • Een zeker inkomen verandert het begrip particuliere eigendom fundamenteel, dus zet ons civiel recht op zijn kop, dus we doen het niet.

    Al deze antwoorden hebben natuurlijk ook hun omkering en mogelijkheden:

    • De inkomensverdeling is in toenemende mate ongelijker aan het worden, dus een rigoreuze ingreep in de distributieve rechtvaardigheid is welkom.
    • De arbeidsmarkt groeit al richting flexwerk en ZZP, dus een bevestiging van die trend kan ruimte scheppen voor robotisering en welvaartsgroei.
    • Particuliere eigendom is een begrip uit de Franse revolutie, terwijl modern milieubewustzijn ons dwingt alles als erfstukken te zien.

    Enzovoort: mijn inschatting als politicoloog is dat het dit soort punten zijn, die bepalen of een barrière in het model van Bachrach en Baratz kan worden genomen. 
    Daarom zou ik meer willen weten van de reacties van politici in de diverse fasen van lobbying.

    Het zijn ongekamde gedachten, toen ik me probeerde voor te stellen hoe we het gesprek zouden aangaan. Hopelijk inspireert het…

     

    Reacties

    Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:
      • Nico van den Bergh
        Nico van den Bergh 988 dagen geleden

        Beste Ad,

        In jouw reactie geef je, feitelijk, twee (nieuwe) argumenten vóór een basisinkomen!

        Om te beginnen zou de AOW kunnen worden opgevat als een experiment met een basisinkomen, dat al 60 jaar goed werkt.
        Ik ben het met je eens, dat het wel moet worden aangepast aan de huidige tijd:
        van 1992 tot 1995 werkte ik op een salarisadministratie, waar ik alles leerde over de verschillende premies volksverzekeringen, premies werknemersverzekeringen et cetera; en destijds werd al voorzien dat de AOW onder druk zou komen te staan als gevolg van de "vergrijzing".
        De AOW integreren in een universeel basisinkomen zou zowel de samenleving als bewindslieden dus een hoop kopzeer besparen (al was het alleen maar, omdat de uitvoering dan veel effectiever en efficiënter kan worden georganiseerd)!
        Helaas heeft de regering, in plaats daarvan, door middel van de paring tussen Participatiewet en Zorgwet, het monster "Mantelzorgboete" voortgebracht. Waar de filosofie achter een basisinkomen is, dat het mensen voldoende middelen verschaft om in primaire levensbehoeften te voorzien, stuurt de regering de "mantelzorgboete" het land in om -in theorie- 3,3 miljoen AOW'ers te beroven van een stuk koopkracht tot wel € 400 per maand!
        Ik hoef jou, denk ik, niet te vertellen hoe slecht dat is voor de economie.

        Dan, ten aanzien van de mensen met hogere inkomens:
        Wie zijn dat precies?
        Uiteraard behoren daar de 'captains of industry' toe; maar het aantal Nederlanders dat daartoe behoort, is niet zo verschrikkelijk groot.


        Waar we, daarentegen, veel meer hogere inkomens kunnen vinden, is in de gelederen van geprivatiseerde voormalige staatsbedrijven, nutsbedrijven en (andere) z.g. "quango 's".
        Afhankelijk van de definitie die je hanteert, zijn er circa 3 duizend "quango 's" in Nederland; en zij vormen de grootste banenmoter voor ex-politici en hun 'Old Boys'-netwerk.
        Een gewoon lid van de Raad van Commissarissen of -indien van toepassing- Raad van Toezicht van zo 'n 'quango', toucheert al snel zo 'n € 50.000 per jaar, voor het bijwonen van 6 vergaderigen. De voorzitters van zulke raden krijgen tegenwoordig al tot € 16.000 per vergadering.
        Maar de leden van de Raad van Bestuur van lopen helemaal snel binnen; en de bestuurdervoorzitters krijgen zelden minder dan de "Balkenende-norm".
        Naar traditionele economische maatstaven gemeten, voegen veel 'quango's' echter weinig waarde toe; en vaak kosten ze alleen maar geld, omdat hun activiteiten enorm veel doublures vertonen (voorbeeld: hoe veel auteursrechtorganisaties of planbureaus heeft een land nu helemaal nodig?)!
        Per jaar gaat er dan ook ongeveer € 150 miljard (!) naartoe.

        In het verlengde daarvan vinden we eveneens veel hogere inkomens in de aannemerij, die traditioneel warme contacten onderhoudt met politici. Dat fenomeen doet zich wereldwijd voor, alhoewel in Nederland de VVD een onevenredig groot deel daarvan voor haar rekening neemt.

        Maar, als we objectief het hele gehele spectrum van hogere inkomens bekijken -van grof overbetaalde VARA presentatoren tot en met corrupte VVD'ers- dan moeten we constateren dat de ontvangers dermate vergroeid zijn met de "graaicultuur", dat ze daar van hun levensdagen niet uit willen.
        Oftewel: die gaan ècht het land niet verlaten zodra er een basisinkomen wordt ingevoerd!

        Hetgeen eigenlijk best wel jammer is, want nu zijn het juist deze "graaiers" die tegenhouden dat de genoemde typen organisaties doelmatiger en doelgerrichter kunnen worden ingericht -of opgeheven, wanneer zij hun bestaansrecht niet aannemelijk kunnen maken.

        • Netwerk PI
          Netwerk PI 988 dagen geleden

          Reactie van Leon Segers, 8-3-2016:

          "De AOW is nu al onbetaalbaar want de leeftijd wordt naar achteren geschoven”. Deze quote is eerder een bewijs van onvermogen c.q. van kortzichtigheid dan een logische redenering. Dat de AOW leeftijd naar achteren geschoven wordt is het resultaat van een logica van de boekhouder. Hij telt dat er straks te weinig “uit komt”, want iedereen wordt ouder en de bevolking groeit minder hard……. Dat dank je de koekoek ! 
          Maar het basisinkomen gaat ergens anders over. Dat gaat niet over betaalbaarheid, dat gaat over een andere richting van de samenleving, een richting die perspectief beidt aan het voortbestaan van de mensheid, in tegenstelling tot de huidige richting die afkoerst op de ecologische afgrond.
          Voor een hardgekookte liberaal kun je bovenstaande conclusie als volgt “hard” maken. 
          In de huidige samenleving, die zo ingewikkeld is geworden dat aan de productie van ieder willekeurig object dat in de winkel te koop is, het werk van velen, soms van vele honderden mensen is voorafgegaan, is het duidelijk dat beloning niet meer op basis van “verdienste” mogelijk is. We hebben dus "sociale contracten" gemaakt waarin het "nationaal inkomen” op een bepaalde manier wordt verdeeld. 
          Sommige beroepen, ambtenaren, juristen, medici, hoogleraren etc.  worden betaald uit belastinggelden volgens regels, terwijl anderen hun eigen kostje moeten bijeen scharrelen, "via de markt”, zoals dat heet. De liberaal ziet dat liever andersom, de scharrelaar onderneemt, scharrelt of verkoopt zijn arbeid, kortom verdient zijn geld en de regelaar is nodig om het een en ander in goede banen te leiden. Die laatste taak wordt breed gezien, er vallen zowel ambtenaren als rechters, notarissen, leraren, kunstenaars en doktoren onder. De regelaren wordt betaald door de belastingbetaler, zoals dat heet; maar in feite betalen alleen ondernemers belasting (ook loonbelasting, sociale lasten, accijnzen en BTW), afgezien van wat kleinere zaken zoals gemeentelijke belasting. 
          Per saldo “verdienen” de ondernemers ± 600 mld. euro, zij betalen 250 mld. belasting en "de overheid” verdeelt die belasting dan weer in de vorm van  AOW, als uitgaven voor het leger, als ambtenaren salaris etc. De overige 350 mld. verdelen de ondernemers onder hun arbeiders en onder elkaar.
          Hoe die verdeling en toe-eigening precies plaats vindt is tamelijk ingewikkeld maar het merendeel gaat via een of andere markt van vraag en aanbod. 
          De marktdeelnemers (vragers en aanbieders) zijn daarbij vrij om te kopen of te laten en zaken als gedwongen winkelnering en oneerlijke concurrentie hebben wij (met geweld) uitgebannen, dus…… 
          Er is echter een markt waarop die vrijheid van bieden of laten niet bestaat en dat is de arbeidsmarkt ! De aanbieder van arbeid moet zijn arbeid verkopen want als hij “nee” verkoopt, krijgt hij geen inkomen (!) en kan hij dus niet leven. Deze “oneerlijkheid” snijdt een rechtgeaarde liberaal door het hart, maar toch hebben wij in onze samenleving “het” zo geregeld. Wij hebben van de mensen “lame ducks” gemaakt, die verplicht zijn hun arbeid te verkopen, op straffe van “uitsluiting”. 
          Nu er in de samenleving eerder te veel dan te weinig wordt geproduceerd, terwijl er bovendien nog capaciteit te over is. Nu er verder een prikkel is om nog meer te produceren (groei !), terwijl de planeet de druk nu al niet aankan, zou het van echt liberaal beleid getuigen als ieder “kreeg” om van te leven, zodat hij niemand meer naar de ogen hoeft te kijken (kosten ± 20% van het nationaal inkomen) en de aarde beter af is. Een dergelijk beleid zou de deuren openen voor een maatschappij waarin mensen echt vrij zijn, om die arrangementen aan te gaan die hun goed dunken en die hun plezier (nationaal inkomen ?) opleveren. Of dat dan moet via de productie van meer, meer, meer of dat sommige zaken ook minder, minder, minder kunnen valt dan te bezien en te beslissen !
          • Harrie Custers
            Harrie Custers 989 dagen geleden

            Terechte vragen lijkt mij: is het wenselijk (welk probleem lost het op/waarde voegt het toe?); is het betaalbaar en is haalbaar (draagvlak, obstakels).

            ik wil dit voorstel onder de noemer "burgerbegroting" graag doorrekenen a.d.h.v. de begroting van de gemeente Peel en Maas. Dan worden aannames en blinde vlekken inzichtelijker. Aanvullend dan graag een experiment of ten minste toch een simulatie doen. Dit om inzicht te krijgen in de onvoorspelde (positieve en negatieve) effecten.

            • Netwerk PI
              Netwerk PI 989 dagen geleden

              Vraag van Peter van Hoesel (7-3-2016) aan Ad de Beer:

              Beste Ad,
              Misschien kun je je beweringen nader onderbouwen. Ik ben wel benieuwd naar zijn onderbouwing van de onbetaalbaarheid van de AOW. En hoe dat zit met die vergelijking met Griekenland. En waarom je denkt dat een algemeen basisinkomen niet mogelijk zal zijn zonder een hogere belastingdruk. Een waarop de aanname is gebaseert dat rijken ons land gaan verlaten in plaats van te pogen de belastingen te ontduiken zoals in Griekenland.

               

              • Peter Schuttevaar
                Peter Schuttevaar 989 dagen geleden

                Dag Ad,

                Als er nog geen basisinkomen is, dan is het wel vreemd dat jij beweert dat er al 3,3 mio mensen met zo'n voorziening zijn.

                Ik hoorde laatst iemand zeggen dat het niet uit maakt of de aarde of de zon in het midden van ons stelsel staat. In beide gevallen kun je de bewegingen der hemellichamen uitstekend modelleren en tot ver achter de comma uitrekenen.

                De kunst van het het ontwikkelen van kennis is het leren zien van onderscheid (vrij naar Comenius).

                Groeten van Peter

                 

                • Ad de Beer
                  Ad de Beer 989 dagen geleden

                  De grote toets is er, in ons land hebben 3.3 miljoen mensen een onvoorwaardelijk basisinkomen, de AOW. Gratis geld en je hoeft er niks voor te doen. En dat is al onbetaalbaar, want de leeftijd waarop je er recht op hebt wordt naar achter geschoven.

                  Een tweede toets? Griekenland waar iedereen boven de 55 een OBI krijgt, land zo goed als failliet. Waarom? Omdat de rest belasting ontduikt omdat die te hoog wordt geacht, terwijl hij daar al stukken lager is dan in ons land.

                  Overigens zal de inkomens gelijkheid toenemen, dat is waar, maar vooral omdat de mensen met hogere inkomens het land zullen verlaten. En of we dat willen?

                Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers