POLITIEKE INNOVATIE: is het iets?

    Netwerk PI
    • Iedereen (publiek zichtbaar)
    Door Netwerk PI 779 dagen geleden Reacties (2)
    POLITIEKE INNOVATIE: is het iets?

    Tom van Doormaal is weer uit het ziekenhuis ben en mag weer vooruit kijken Hij  zoekt maar weer een rode draad in het debat in het NPI. Dit is een eerste tussenresultaat:

    Ik heb veel discussie gehad met Harrie en Sjoerd, maar we hebben geconstateerd dat er openbare posities in debatten moeten worden betrokken, want dat brengt ons verder en geeft een betere kans op politiek effect van inzichten.
    Het lijkt mij nodig en wenselijk dat we een gemeenschappelijke basis hebben, die onze openbare stellingen bepaalt en aannemelijk maakt. Zoals we elkaar vaker voor houden: het sleutelbegrip is eenvoud en effectiviteit van regelgeving. Daar ontbreekt het vaak aan. Het onvoorwaardelijk basisinkomen is een verbijzondering van ons leitmotiv: niets op tegen, maar voor deelname aan het politiek discours is het nuttig dichter bij de waan van de dag te blijven.
    Hoe dat moet? Eerlijk, ik heb er ook maar een paar denkbeelden over, die gebaseerd zijn op hetgeen onze debatten te weeg hebben gebracht.

    Eenvoud

    Sommige dingen ervaar je. In het ziekenhuis besprak ik met mijn dochter de betekenis van standaarden en protocollen. Die hebben zin, maar hoe heilig zijn ze? In mijn ervaring in het ziekenhuis worden ze soms onvoldoende gedeeld. De ene afdeling kent ze en gebruikt ze, de andere niet.

    Mijn dochter wil ondernemer worden in het sociaal domein en vertelde hoe b.v. de privacyregels die het systeem elkaar oplegt, effectief verhinderen dat het systeem gaat werken. Iedereen heeft een reden om de eigen hindermacht uit te oefenen. De oplossing: als je iedereen gehad hebt, begin je weer bij degene die het meest geneigd is het systeem te verraden, omdat de pragmatische noodzaak daarvan wordt ingezien. Zo wordt de werking van het systeem een functie van dat verraad.

    Moeten we tegen protocollen zijn? Ik denk het niet. In de luchtvaart is het gebruik van standaarden en protocollen een bron van veiligheid en kwaliteit van bedrijfsvoering. Ook in de gezondheidszorg is dit het geval. Het gaat er om ruimte te bewaren voor een professionele uitoefening van het vak, ruimte voor professionals dus. Het gaat er ook om een weging van systeemkwaliteit: zinvolle voorschriften, die het systeem verhinderen te functioneren, zijn niet zinvol en moeten worden vereenvoudigd of afgeschaft.

    Dan ga je op zoek naar het woord simpel: “sense and simplicity” vonden de reclame mannen van Philips een mooie slogan. Edward de Bono schreef een boek over “Simplicity”. Cass Sunstein, die ooit de regeltsaar van Obama was schreef “Simple(r)”, the future of government, New York, 2013 en samen met Richard Thaler “Nudge, improving decisions about health, wealth and happiness”.

    Wat mij overkwam, na lezing van deze geschriften, was dat ik niet meer onbevangen kon kijken naar de ongelimiteerde regeldrift en bemoeizucht van het parlement. Het jaarlijks huurbeleid is een voorbeeld: tientallen pagina’s gedetailleerde voorschriften voor zelfstandige corporaties, ter bepaling van de huurprijs. En dat terwijl we vinden dat de lokale bestuurders hun eigen woningmarkt moeten vormgeven. Het kan niet strijdiger en onlogischer.

    De lijnen die de politiek trekt zijn vaker strijdig, onlogisch en erger. Maar kan daar op een democratische manier tegen worden opgekomen? Theoretisch zijn er geen beletselen, maar de gedachte bij de volksvertegenwoordigers dat zij overal over gaan, wordt sterk aangewakkerd door de alomtegenwoordige media. Dat hindert nogal.

    Grenzen aan het politieke domein?

    Wat is het domein voor de vrije markt, wat voor het collectief bestuur? Het is de vraag, die zo oud is als de wereld. De steen van Rosetta bevatte voorschriften voor meten en wegen, zodat de markt een standaard kreeg, waarbinnen handel kon worden gedreven.

    Onze huidige discussie over de verhouding tussen overheid en markt, bevindt zich daar niet ver van vandaan. Nog steeds is het thema: wat kan, wat mag, wat moet de overheid? Mill vond dat dwang van burgers in hun eigen belang onvoldoende legitimatie was: alleen ter bescherming van anderen tegen onheil, mag de overheid dwang toepassen.

    Ook recenter auteurs hebben zich over dit onderwerp gebogen. Robert Reich, “Saving Capitalism”, beschrijft uitvoerig de bemoeienis van de overheid met de regulering van de ‘vrije’ markt: wat de markt mag en kan, regelen wij met elkaar. Moeten mensen niet geduwd worden in de richting van hun belang, terwijl ze wel de vrijheid hebben daar tegen te kiezen? Het is de benadering van “nudges”, die Thaler en Sunstein beproeven. 

    Het probleem is dat de vraag naar de grens van het politieke slechts in geladen ideologische termen kan worden besproken.  “Het ontbrak links aan een theorie van de staat en, op een dieper niveau, aan een opvatting van de politieke samenleving. --Omdat links het domein van de werkelijkheid had beperkt tot de grenzen van de economie, werd het blind voor de structuur van het productiesysteem toen dit uitdrukkelijk zijn stempel drukte op het politieke systeem”, aldus Claude Lefort. (“Wat is politiek?”, Amsterdam 2016)

    Het is de vervaagde grens tussen economie en politiek, die in veel begrippen doorwerkt, zelfs in de onze: regelgeving moet efficiënt zijn, menen wij. Maar waarom? Het is een voorbeeld van economische begrippen, die binnen het politieke domein worden gehaald. Tony Judt verzette zich daar tegen. Ook Jeff Madrick in “Seven bad ideas”. (New York, 2014)

    Ik schreef over de vraag waarom politieke systemen geen groter vermogen hebben ten halve te keren, wanneer iets fout loopt. Het is een verhaal zonder antwoorden, maar het blijft jeuken.

    Economisch denken

    Piketty heeft het probleem van de ongelijkheid weer op het menu gezet. De afnemende ongelijkheid was bijzonder, de toenemende ongelijkheid is normaal.

    Wilkinson en Picket, “the spirit level” onderzochten de sociale betekenis van die ongelijkheid, door een boeiende vergelijking van landen. Hun conclusie is dat ongelijkheid slecht is voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid.

    Frans de Waal onderzoekt al jaren de principes van redelijkheid en eerlijkheid, die hij bij zijn apen ontwaart. Het zou kunnen dat in levende wezens een besef van rechtvaardigheid schuilt, die weinig met mens of dier te maken heeft.

    Het economische lijkt politiek geworden. Valt daarover iets te zeggen? Ik heb een poging gedaan. Het probleem van de verhalen van Paul Mason, “Postkapitalisme” , Amsterdam, 2016 en Jeremy Rifkin, “The Zero Marginal Cost Society”, 2014, is dat zij iets pogen te beschrijven dat nog niet is. Voorspellen is moeilijk, vooral als het om de toekomst gaat.

    Mason zegt “dat het kapitalisme een complex, adaptief systeem is dat de grenzen van zijn aanpassingsvermogen heeft bereikt.”(p.14) Rifkin doet iets dergelijks: de schaarste verdwijnt uit de centrale positie in het economische denken: als de marginale kosten van de productie nul worden, verandert de wereld. Ik geloof het allemaal graag: maar er zijn toch nog miljarden mensen die pogen te bestaan van 1 dollar per dag? Het beeld van Mason en Rifkin komt wat westers voor.

    Maar toch: ik ben gecharmeerd van Rutger Bregman, “Gratis geld voor iedereen”. Geld is een verdeler van welvaart en welzijn. Als je door geboorte in deze wereld rechthebbend bent op ons vermogen een bestaan mogelijk te maken, dan is de wijze waarop we dat regelen op het stompzinnige af.

    Is dat de reden waarom utopisten van het type Varoufakis het slecht doen bij hun boekhouderachtige collega’s? Zelfs de gemankeerde minister vindt niet dat de EU ten dode is opgeschreven, maar toont ambitie de verandering te stimuleren met zijn DiEM beweging.

    Bestuurlijke vormgeving

    De discussie met de denkers over ons bestuur kwam al even ter sprake: het Huis van Thorbecke is in verval. Het lijkt me onloochenbaar, maar het probleem is dat we dat al decennia roepen en dat het gepruts er aan steeds faalt.

    Een oude anarchist, Murray Bookchin heeft invloed gehad op de gevangen Koerdische leider Öcalan. Deze heeft de Koerden in Noord Syrië geïnspireerd tot een bestuur en staatsvorming volgens zijn oude, tamelijk anarchistische beginselen. Dat mini-staatje heet Rojava; Erdogan wordt daar zeer nerveus van.

    Het ontroert me: de oude anarchist, die naar de V.S. verhuisde met 100 jaar arbeidersbeweging van Europa in zijn hoofd, slaagt ineens vorm te geven aan een experiment dat misschien een beetje lijkt op de anarchistische pogingen in de Spaanse burgeroorlog. Bookchin is er niet meer, maar zijn levensgezellin heeft zijn denken te boek gesteld. (Janet Biehl, Ecology or Catastrophy, the life of Murray Bookchin) Ik heb het nog niet in huis.

    Maar het voorgaande geeft een beetje weer hoe ik poog vorm te geven aan de zoektocht naar politieke innovatie. Het is een levenswerk dat in de zestiger jaren begon. Of het voldoende richting heeft wil ik graag met jullie bespreken.

    Tom van Doormaal, 01-08-2016

    Reacties

    Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:
      • Netwerk PI
        Netwerk PI 779 dagen geleden
        Reactie van Harrie Custers, 2-8-2016, 17:57 uur.
         
        Helder.
         
        Het correctiemechanisme ontbreekt. Mensen zijn afhankelijk van overheid/instituties in een (nagenoeg) monopoliepositie. De slager die zijn eigen vlees keurt, zal het minder nauw nemen dan de klant die zich met het vlees moet voeden. Stemmen, rechtsgang, consultatie, participatie van bovenaf zijn volstrekt ontoereikend als correctiemiddel.
         
        Hoe breng je hier - tegen de gevestigde belangen in - verandering?
        Elke verandering begint bij jezelf.
        Elk verandering begint met nieuwe kennis, een nieuw bewustzijn. Een nieuw weten van wie je in wezen bent.
        Door jezelf vragen te stellen. Door "waarheden" ter discussie te stellen.
        Door het geloof in "de noodzaak van geld" ter discussie te stellen.
        Door te vragen wat is geld in zijn essentie? Door te vragen wie creëert geld? Door te vragen hoe wordt geld gecreëerd?
        Door het geloof in de overheid als redder, oplosser van problemen, bron van gelijkheid ter discussie te stellen? Door de legitimiteit van de overheid ter discussie te stellen?
        Door het geloof in de markt ter discussie te stellen. Wanneer, waardoor zijn markten ontstaan?
        Door het geloof in de tegenstelling tussen markt en overheid ter discussie te stellen.
        Door ....
         
        Met als oplossing zelf te stoppen met het voeden van zaken waar je niet (meer) in geloofd. Door alternatieven te ontwikkelen, samen met gelijkgestemden. Door samen te werken en elkaar aan te vullen.
        Door daadwerkelijk in de praktijk volgens die alternatieven te leven.
         
        Alternatieven voor:
        - markt;
        - productie;
        - geld;
        - wetgeving;
        - rechtspraak;
        - beleid;
        - democratie;
        - staat en staatsburgerschap;
        - verzorgingsstaat;
        - organisaties;
        - ....
         
        Choose Your pick.
         
        Dit zijn allemaal ficties, bedenksels. Een cultivering van het recht van de sterkste/sluwste. En natuurlijk zijn daar (betere) alternatieven voor. Alternatieven die IEDERS belang dienen en geen selectief belang.
        Het gaat om leven en samenleven en wat daar voor nodig is. Daar zijn in de eerste plaats mensen voor nodig en in de tweede plaats vrijheid van handelen (denken, spreken, doen) en in de derde plaats is daar respect voor de vrijheid van anderen voor nodig: niet stelen, niet doden en niet dwingen of anderzijds een ander schade toebrengen. Tot slot is daar voor nodig volwassenheid voor het nemen van eigen verantwoordelijkheid (en het accepteren van de consequenties), voor het stellen van grenzen en het verdedigen van lijf, leden en (gebruiks)eigendom.
         
        Dus laten we maar beginnen met onze kinderen te onderwijzen opdat zij eigenwaarde en zelfvertrouwen vinden en de vermogens ontwikkelen om voor zichzelf en voor elkaar te zorgen en leren te leven volgens hun eigen normen en waarden, zonder deze als een juk aan andere mensen te willen opleggen.

         

        • Netwerk PI
          Netwerk PI 779 dagen geleden

          Reactie van Peter van Hoesel, 2-8-2016, 16:54 uur:

          Ja, Tom, je geeft hiermee een duidelijke probleemstelling voor het NPI. Dit is wat mij betreft de kern van wat ons zo bezighoudt.
          Het gaat er uiteindelijk om tot antwoorden/oplossingen te komen. Dat is niet makkelijk, zoals je zelf ook schrijft.

          Een paar opmerkingen bij je stuk.

          Wat de regeldrift betreft zijn er volgens mij drie mechanismes werkzaam die bevorderlijk zijn voor de groei van de bureaucratie:

          1. Ieder mens is min of meer geneigd tot bureaucratie, omdat regeltjes het je makkelijker maken om zonder (diep) na te denken allerlei handelingen te kunnen verrichten. Met alle risico’s van dien, zoals je beschrijft.
          2. Een bureaucraat heeft net als iedere professional de behoefte zijn professie zo belangrijk mogelijk te maken, hetgeen geleidelijk aan gepaard gaat met een forse uitbreiding van het regelpakket.
          3. De bureaucratie heeft de neiging de lat erg hoog te leggen (lees Herman van Gunsteren) waardoor de regels enorm fijnmazig worden. Met alweer alle risico’s van dien.

          Terugdringen van bureaucratie is onmogelijk zonder iets aan deze mechanismes te doen. Maar hoe doe je dat?
          Het afschaffen van verkeerd beleid dan wel het herstellen van fouten wordt gedwarsboomd door de volgende mechanismes:

          1. Belanghebbenden houden vast aan hetgeen ze verworven hebben en komen in opstand zodra hun voordelen teloor dreigen te gaan (de ijzeren driehoek van André).
          2. Eenmaal op weg met een foute aanpak speelt er de nodige verliesaversie, ook wanneer betrokkenen duidelijk beseffen dat ze niet goed bezig zijn.
          3. Afschaffen van beleid vergt veel moed en energie. De bestaande politieke verhoudingen maken het moeilijk om moedige stappen te zetten.

          Hoe doorbreek je dit allemaal?

          De beteugeling van perversies van het kapitalisme is tot nu toe nauwelijks gelukt. De macht van het grootkapitaal is groot en omvattend.
          Een van de beste mogelijkheden is volgens mij invoering van een basisinkomen. Verder valt te denken aan alternatieven op de financiële markt, zoals de door mij al in een ESB-artikel in 2001 bepleite ‘langzame beurs’. Maar dit soort maatregelen strijken tegen de haren in van de huidige politieke partijen en al helemaal tegen de haren van het grootkapitaal.

          Hoe kun je een serieuze discussie over dit soort maatregelen aan de gang brengen? Misschien lukt het een beetje via onze werkgroep basisinkomen.

          Kleinschalige gemeenschappen met veel eigen soevereiniteit ondermijnen de macht van de huidige machthebbers, dus ook die zijn moeilijk tot stand te brengen. Met name Harrie en Sjoerd denken dat er langs deze weg het nodige tot stand kan komen, maar net als bij voorgaande punten zijn de weerstanden groot.
          Ook hierbij is de vraag hoe je zo’n ontwikkeling echt op gang krijgt.

        Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers