Het nieuwe denken: voor een betere politiek

Het nieuwe denken: voor een betere politiek

Door: Peter van Hoesel, lid Netwerk Politieke Innovatie (NPI)

Zoals in alle kranten en tijdschriften kan worden gelezen, maken steeds meer mensen zich zorgen over de slagkracht van de politiek. Het ‘lenteakkoord’ wordt door de betreffende partijen gezien als een bewijs van slagkracht, maar is toch niet veel meer dan een noodpakket om aan de Europese begrotingseisen te kunnen voldoen.

Het Netwerk voor Politieke Innovatie (NPI) streeft ernaar dat politieke partijen veel radicalere stappen in de richting van maatschappelijk gewenste oplossingen durven zetten dan zij tot nu toe laten zien. Daar is een vorm van samenwerking voor nodig waarbij de vigerende partijprogramma’s niet in de weg zitten van zulke oplossingen, maar vooral ook is een nieuw soort denken nodig waarbij de tegenstellingen van de politieke partijen, die er niet voor niets zijn, op een creatieve manier worden overbrugd juist door recht te doen aan de uiteenlopende beginselen van de partijen. Je hebt daarvoor syntheses nodig op een hoger niveau, waarbij de concrete uitwerking van zo’n synthese alleen zal lukken als men niet opziet tegen forse veranderingen. Een paar voorbeelden kunnen dit verduidelijken.

De tegenstelling economie-ecologie leek in het verleden onoverbrugbaar. Inmiddels is deze tegenstelling al grotendeels aan het verdwijnen doordat het bedrijfsleven duurzaamheid aan het incorporeren is in het productieproces en er bovendien veel nieuwe bedrijven zijn gekomen die zelfs hun hele bestaansrecht ontlenen aan duurzaamheid. Een volgende stap zou kunnen zijn het aandeel van duurzame energie sterk te vergroten: dat is goed voor het milieu, dus de groene partijen kunnen daarmee prima uit de voeten, maar het is ook goed voor de economie omdat het in Nederland werkgelegenheid schept in plaats van dat het geld wordt overgemaakt naar de oliestaten, dus ook partijen die primair de economie willen helpen zijn ermee gebaat. Daarmee zijn de politieke tegenstellingen op dit gebied grotendeels verdwenen. Misschien vervelend omdat je er dan niet meer mee kunt ‘scoren’ maar wel heilzaam voor een samenleving die er eigenlijk al op zit te wachten.

De tegenstelling arbeid-kapitaal is al een heel oude tegenstelling, waarbij we kunnen constateren dat ook die geleidelijk aan het verdwijnen is: het aantal zzp’ers neemt al 25 jaar lang gestaag toe, het nieuwe werken zorgt voor een grotere zelfstandigheid van werknemers, nagenoeg alle werknemers zijn direct of indirect aandeelhouder van de grote bedrijven. Een volgende stap zou kunnen zijn de positie van zzp’ers te versterken door ze niet langer te zien als verkapte werknemers of gemankeerde ondernemers, maar door ze als volwaardige categorie te erkennen die eigenlijk moet worden beschouwd als de ultieme synthese tussen kapitaal en arbeid. De wetgeving onderscheidt momenteel alleen ondernemers en werknemers. Als derde categorie zouden de zzp’ers of liever de zp’ers (zelfstandige professionals) moeten worden toegevoegd, waarbij de (onder meer fiscale en sociale) regels zodanig worden aangepast dat zp’ers optimaal kunnen functioneren. Zowel linkse als rechtse partijen moeten hier de voordelen van kunnen zien. Van maatschappelijke weerstand zal waarschijnlijk geen sprake zijn.

De tegenstelling publiek-privaat staat de laatste tijd weer scherp ter discussie wegens de gebleken nadelen van allerlei privatiseringen. Deze tegenstelling lijkt daardoor eerder weer groter te worden dan kleiner. Toch kan ook hier een mooie overbruggende oplossing worden bedacht, namelijk de invoering van een nieuw soort rechtspersoon (bijvoorbeeld te noemen de not-for-profit organisatie, de maatschappelijke organisatie of de nutsmaatschappij) die noch onder het vennootschapsrecht valt noch onder het bestuursrecht. Ook de stichtingsvorm is niet geschikt, die vorm is eigenlijk bedoeld voor liefdadige instellingen en is bepaald niet bedacht voor economische activiteiten. In het bedrijfsleven bestaat er een rechtsvorm die deels in de richting gaat van wat hier wordt beoogd, namelijk de coöperatie. Daarop voortbordurend zou je kunnen denken aan een ‘publieke coöperatie’ met statuten die enerzijds rekening houden met het bedienen van klanten en anderzijds met het maatschappelijke belang van de taken die zij uitvoeren. Zo zou je bijvoorbeeld kunnen bepalen dat de winst van een dergelijke organisatie niet mag worden uitbetaald aan aandeelhouders, maar moet worden gebruikt voor investeringen of voor prijsverlaging. Zowel linkse als rechtse partijen moeten hiermee uit de voeten kunnen. Verwacht mag worden dat in de samenleving veel steun zal worden gevonden voor een dergelijke ontwikkeling.

Zo zijn er op alle belangrijke gebieden oplossingen te bedenken die voor diverse partijen niet alleen acceptabel zijn maar zelfs recht kunnen doen aan hun uiteenlopende ideologieën.

Het gaat het NPI er niet om zulke oplossingen zelf aan te dragen, de drie voorbeelden zijn wat dat betreft slechts illustratief bedoeld. Het gaat ons erom ‘het nieuwe denken’ in de poltiek te stimuleren, om daarmee de politieke tegenstellingen niet langer te laten uitmonden in patstellingen en gebruik te maken van de kracht van de uiteenlopende ideologieën.

Een ideologie is geen vluchtig gedachtengoed, het staat voor maatschappelijke opvattingen die bij de betreffende groeperingen diep geworteld zijn en die hebben geleid tot stevige principes die men (terecht) niet wil prijsgeven. Wat is er nou mooier dan die principes juist te honoreren terwijl tegelijkertijd ook de principes van anderen kunnen worden gehonoreerd?

Bedacht kan trouwens worden dat alle politieke partijen op een abstract niveau dezelfde maatschappelijke doelstellingen nastreven: volledige werkgelegenheid, hoog niveau van scholing, duurzame productie, veilige leefomgeving, gezondheid etc. De verschillen zitten in de ambitieniveaus van zulke doelen en in de uitwerking ervan in concreet beleid, met name als de doelen elkaar in de weg zitten. Als we door te zoeken naar geschikte syntheses ervoor kunnen zorgen dat de doelen elkaar niet of minder bijten, zullen de partijen elkaar ook makkelijker kunnen vinden op het concrete beleidsniveau. Vergeefse pogingen om over de eigen schaduw te springen zijn daarbij helemaal niet nodig.

Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers